Правапiс галосных у складаных словах

Правапiс галосных у складаных словах залежыць ад вымаўлення слоў з адным цi двума нацiскамi.

Напiсанне о, а ў першай частцы складаных слоў залежыць ад месца нацiску ў другой частцы: калi нацiск падае на першы склад другой часткi, то ў першай частцы складанага слова пiшам лiтару а, калi нацiск падае на другi, трэцi i iнш. – пiшам о: чарнабровы, чорнавалосы, дабрабыт, добрасумленны.

У складаных словах часткi фота-, мота-, вела-, сама-, каля-, процi-, радыё-, што-, ста-, дзевяноста-, грос-, контр-, кiна-, кантра-, газа-, пара-, паў- перадаюцца нязменна: фотаконкурс, мотакрос, своечасовы, процiлеглы, радыёхваля, штогод, статысячны, дзевяностагоддзе, гросмайстар, контрудар, кiнатэатр, кантрамарка, газаправод, параварка, паўгорада. Але: фатограф, фатаграфiя, фатаграфаваць, матацыкліст, матавоз, матацыкл, поўнач, поўдзень.

Лiтара э ў першай частцы складаных слоў пiшацца незалежна ад месца нацiску: рэдказубы, шэсцьсот. Але: шасцiсот.

Замест е ў першым складзе перад нацiскам пiшацца лiтара я: аленявод, сталявар. Але: семсот.

У складаных словах з першай часткай полi-(палi-) лiтара а пiшацца, калi нацiск падае на першы склад другой часткi, а лiтара о – калi на iншыя склады: палiклiнiка, полiтэхнiчны. Але: паліграфічны, паліграфіст, паліграфія.

Запомніце правапіс: малочнакiслы, азотнакіслы, мовазнаўства, усходазнаўства, крокамер, вокарухальны, збожжаздача, збожжасховішча, сямігодка, свабодалюбства, работадавец, робататэхніка, словаформа, славалюбства, вокамгненна, нервовахворы, моцнадзеючы, хлоравоцатны, нотаграфія, множналікавы, ружовашчокі, манаграфічны, коксагазавы, коксадоменны, жывёлавод, перапончатакрылы, колерамузыка, фондасховішча, пляскатаносы, абароназдольны, познаспелы.

Спрадвечнае я пішацца нязменна: цяжкаатлет – цяжкагрузны, мяккасардэчны – мяккашэрсны.

Звярніце ўвагу: а) кровацячэнне – крывацёк; дрованарыхтоўка – дрывасек;

б) своечасовы – сваямоўны; светлавокі – светлавалосы; святлоадчувальны – святлафор; усебеларускі, усяночная, усёвед, усёзнаўства, усёабдымны; велікадушны – вялікадзяржаўны, велікамучанік -- Вялікабрытанія.

Правер сябе:

https://learningapps.org/display?v=pwe4vh7on

Рыхтуемся да экзамена:правапіс часціц НЕи НІ

Ужыванне часціц не і ні абумоўлена іх значэннем.

Ужыванне часціцы не:

Значэнні часціцы не	Калі ўжываецца	Прыклады
Адмаўленне	Калі знаходзіцца пры выказніку	З касою пагоды не чакаюць.Служба не дружба.Гэта не чорны колер.
Сцвярджэнне	Не + магчы + не + інфінітыў	З усім гэтым я не мог* не пагадзіцца.Я не мог не сказаць вам гэта.*
Сцвярджэнне	У рытарычных сказах*	Каму не вядома імя асветніка Францыска Скарыны?Дзе ж я мог не заехаць?

* Рытарычным называецца пытальны сказ, які не патрабуе адказу: Як не любіць саронку тую, дзе я нарадзілася, расла?

Ужыванне часціцы ні:

Значэнне часціцы ні	Калі ўжываецца	Прыклады
Узмацненне адмаўлення	*Не (няма, нельга, няможна) + ні*	*Нельга* спыніцца ні на хвіліну.На вуліцы ні душы (маецца на ўвазе няма* ні душы).*
Узмацненне сцвярджэння	Што (б) ні, хто (б) ні, як (бы) ні, куды (б) ні, дзе (б) ні і пад.	*Дзе ні* пойдзеш, песні кружаць роем.*Куды ні* глянь, усё бялютка.
Значэнне злучніка ў адмоўным сказе	Можна замяніць злучнікам і	Я ні ў жыцці, ні ў людзях не зняверыўся (і ў жыцці, і ў людзях).
Няўпэўненасць	Ва ўстойлівых выразах (фразеалагізмах)	Ні хаты ні лапаты, ні складу ні ладу, ні жывы ні мёртвы і пад.

Адрознівайце: не раз (многа раз, часта) – ні разу (ніколі); не адзін (многа) – ні адзін (ніхто): ні адзін не ведаў – не адзін ведаў, ні адзін не прыйшоў – не адзін прыйшоў; ні разу не бачыў – не раз бачыў, ні разу не гаварыў – не раз гаварыў.

Часціца не з рознымі словамі (часцінамі мовы) можа пісацца разам або асобна.

Не (як прыстаўка) пішацца разам
Са словамі,якія без не не ўжываюцца	Непагадзь, неабсяжны, нездаровіцца, незабыўны, ненавідзячы, неўпрыцям
Калі не ўтварае новыя словы з супрацьлеглым значэннем, якія звычайна можна замяніць сінонімам без прыстаўкі не	Непрыяцель (вораг)Невялікі (малы)Неглыбока (мелка)
З поўнымі дзеепрыметнікамі, пры якіх няма залежных слоў	Нескошаная трава, непрывезеныя дровы, непрачытаны твор
З няпэўнымі займеннікамі і прыслоўямі	Нехта, нешта, нейкі;Недзе, некалі, некуды, неяк
У словах з прыстаўкай *неда-,* якая абазначае неадпаведнасць патрэбнай норме, непаўнату дзеяння	Недасол, недаацэнка, недагаворваць, недачуць, недабачыць, недавыканаць
У канструкцыях са словамі *вельмі, надта, выключна, часткова, цалкам, поўнасцю, у вышэйшай ступені, амаль, зусім* сазначэннем ступені якасці	Вельмі няўдалы, надта непрыгожа, цалкам нязгодны, амаль нявысветлены, зусім незразумелы
Часціца не пішацца асобна
З дзеясловамі, дзеепрыслоўямі і кароткімі дзеепрыметнікамі	Не ведаў, не мог, не быў;Не прачытаўшы, не сказаўшы, не ведаючы;Трава не скошана, дровы не прывезены
Калі ёсць супрацьпастаўленне	Не прыяцель, а проста знаёмы;Не гарачая, а толькі цёплая вада;Не далёка, а блізка
З поўнымі дзеепрыметнікамі, пры якіх ёсць залежнае слова	Не скошаная ( кім?) касцамі трава, не прывезеныя (калі?) своечасова дровы.
З формамі вышэйшай ступені параўнання прыметнікаў і прыслоўяў	Не раней чым заўтраНе горшы за ягоНе больш як кіламетр
Калі ўваходзіць у склад узмацняльных адмоўяў *далёка не, зусім не, ніколькі не, нічуць не*	Адказ далёка не бліскучыНічуць не цяжкіНіколькі не складана
Са словамі *не трэба, не варта, не толькі, не супраць, не шкада*

Часціца ні пішацца разам:

З адмоўнымі займеннікамі і прыслоўямі: ніхто, нішто, нічый, нідзе, ніяк, нікуды, ніколькі і інш. Але: ні ў каго, ні з чым, ні з якім.
Са словамі, якія без ні не ўжаваюцца: нішчымны, нікчэмны, ніводны, ніводзін, ніякавата, ніштаваты.

Ва ўсіх іншых выпадках часціца ні пішацца асобна.

Замацаванне:

https://learningapps.org/display?v=pg07220h501

БЕЛАРУСКАЯ МОВА

11 класс

Правапiс галосных у складаных словах

Рыхтуемся да экзамена:правапіс часціц НЕи НІ

Комментариев нет:

Отправить комментарий